Đào coin là gì? Khủng hoảng năng lượng đằng sau cuộc thi sức mạnh tính toán của Bitcoin

Nhiều người đã nghe nói về Bitcoin, nhưng lại chỉ hiểu nửa vời về câu hỏi “đào coin là gì”. Thực tế, việc đào Bitcoin không phải là dùng xẻng đào trong đời thực, mà là quá trình các thợ mỏ sử dụng máy tính để thực hiện các phép tính toán phức tạp nhằm xác minh và ghi lại các giao dịch, đồng thời nhận phần thưởng Bitcoin mới. Hoạt động tưởng chừng đơn giản này đang trở thành một hiện tượng tiêu thụ năng lượng đáng chú ý trên toàn cầu.

Theo báo cáo nghiên cứu của Đại học Cambridge công bố vào nửa đầu năm 2021, lượng điện tiêu thụ hàng năm của hoạt động đào Bitcoin đã đạt 134,89 terawatt giờ. Nếu so sánh như một quốc gia độc lập, thì lượng tiêu thụ này đã đứng thứ 27 trên thế giới về tiêu thụ năng lượng, tương đương với tổng lượng điện tiêu thụ trong một năm của Malaysia. Con số này khiến người ta kinh ngạc, nhưng nguyên nhân đằng sau không đơn thuần là do hoạt động của máy tính.

Hiểu về quá trình đào Bitcoin: từ máy tính gia đình đến các máy đào chuyên nghiệp

Để hiểu rõ đào coin là gì và tại sao tiêu thụ nhiều năng lượng như vậy, trước tiên cần nắm được logic thiết kế cơ bản của Bitcoin. Người sáng lập Bitcoin, Satoshi Nakamoto, đã phát hành vào cuối năm 2008 một bản whitepaper có tựa đề “Bitcoin: Hệ thống tiền mặt điện tử ngang hàng”, nhằm phá vỡ kiểm soát tài chính của đô la Mỹ bằng tiền điện tử. Sang năm sau, vào tháng 1, khối “khởi tạo” của Bitcoin chính thức ra đời.

Trong giai đoạn ban đầu của Bitcoin, Satoshi chỉ dùng một chiếc máy tính gia đình để thành công tạo ra 50 đồng Bitcoin, tiêu thụ rất ít điện năng. Nhưng thời gian trôi qua, số phận của Bitcoin cũng thay đổi. Theo quy định của giao thức, tổng cung Bitcoin sẽ bị giới hạn vĩnh viễn ở mức 21 triệu đồng. Mỗi khi các thợ mỏ phát hiện ra một “khối” mới (là một nhóm các giao dịch được ghi lại), họ sẽ nhận phần thưởng bằng Bitcoin. Ban đầu, phần thưởng là 50 đồng, nhưng cứ sau mỗi 210.000 khối, phần thưởng sẽ giảm đi một nửa.

Cơ chế giảm dần này dẫn đến một hậu quả quan trọng: khi ngày càng có nhiều người tham gia đào coin, độ khó khai thác các khối mới sẽ tự động tăng lên. Nói cách khác, ban đầu chỉ cần một chiếc máy tính để đào trong một ngày là có thể nhận được một Bitcoin, sau đó phải dùng hai máy trong hai ngày, rồi bốn máy trong bốn ngày. Độ khó tăng gấp đôi đồng nghĩa với việc tiêu thụ năng lượng cũng tăng gấp đôi.

Để duy trì tính cạnh tranh trong “cuộc đua sức mạnh tính toán”, các chủ mỏ đào buộc phải liên tục nâng cấp thiết bị. Từ việc ban đầu dùng CPU, rồi đến GPU, đến các máy đào chuyên dụng trang bị chip đào (ASIC), quá trình phát triển của thiết bị chính là một lịch sử nâng cấp tiêu thụ năng lượng. Những máy đào này không chỉ cần nguồn điện khủng để vận hành, mà còn sinh ra nhiệt lượng lớn, phải dùng quạt làm mát, làm tăng thêm nhu cầu về điện năng. Hiện nay, một máy đào trung bình tiêu thụ khoảng 35 kWh mỗi ngày, trong khi một mỏ đào quy mô trung bình tiêu thụ đủ điện để đáp ứng nhu cầu của một gia đình trong suốt cả đời.

Tại sao việc đào coin ngày càng tiêu thụ nhiều điện năng? Cơ chế điều chỉnh độ khó tự động tiết lộ bí mật

Bản chất của việc đào coin là thực hiện các phép tính trong một môi trường cạnh tranh ngày càng khó khăn hơn. Đây không phải là lỗi của thiết kế, mà chính là một phần trong quy trình được tính toán kỹ lưỡng của giao thức Bitcoin nhằm duy trì an toàn mạng lưới.

Khi quy mô thị trường Bitcoin mở rộng không ngừng, số lượng người và tổ chức tham gia đào cũng tăng theo cấp số nhân. Trước tháng 5 năm 2021, gần 70% các mỏ đào Bitcoin toàn cầu nằm ở Trung Quốc. Các chủ mỏ đã tận dụng lợi thế về điện nước của Trung Quốc, mua điện giá rẻ ở các khu vực như Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên trước mùa mưa, rồi chuyển sang các khu vực như Nội Mông, Tân Cương vào mùa khô để mua điện than. Theo dữ liệu lúc đó, lượng điện tiêu thụ hàng năm của hoạt động đào Bitcoin tại Trung Quốc có thể đạt tới 3,5 lần sản lượng của các đập thủy điện Tam Hiệp.

Ngoài ra, hoạt động của các máy đào không chỉ bao gồm tiêu thụ trực tiếp từ CPU, GPU, mà còn phải tính đến các yếu tố khác như: tiêu thụ năng lượng của ổ cứng trong quá trình đọc ghi, tiêu thụ của hệ thống làm mát trong các vỏ máy và nguồn điện, hệ thống UPS dự phòng. Các hệ thống phụ trợ này cộng lại khiến tổng lượng năng lượng tiêu thụ của toàn mỏ đào trở thành một “hố đen” năng lượng khổng lồ.

Quá trình này sẽ kéo dài đến khoảng năm 2140, khi tất cả 21 triệu Bitcoin sẽ được khai thác hết. Hãy tưởng tượng, mới chỉ sau 13 năm kể từ khi ra đời, Bitcoin đã gây ra một lượng tiêu thụ năng lượng khủng khiếp như vậy, thì tương lai còn tiêu thụ ra sao nữa, thật khó đoán trước.

Giá trị thực của Bitcoin và rủi ro đầu tư

Sau khi hiểu rõ đào coin là gì và chi phí năng lượng của nó, một câu hỏi sâu hơn đặt ra: tất cả những điều này để làm gì? Bitcoin thực sự có giá trị bao nhiêu?

Để trả lời câu hỏi này, cần nhìn lại bối cảnh lịch sử. Năm 2008, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu bùng nổ, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) bắt đầu thực hiện chính sách nới lỏng định lượng không giới hạn, khiến đồng đô la liên tục mất giá. Trong bối cảnh đó, Satoshi Nakamoto đề xuất một ý tưởng phản kháng: dùng một loại tiền điện tử không chịu sự kiểm soát của bất kỳ ngân hàng trung ương nào để thay thế tiền tệ truyền thống.

Ban đầu, Bitcoin rất ít người biết đến, chỉ trong giới lập trình viên mới biết đến. Có câu chuyện nổi tiếng là một lập trình viên đã dùng 1000 đồng Bitcoin để mua hai chiếc pizza. Chính nhờ tinh thần phản kháng này, Bitcoin dần dần được giới yêu công nghệ công nhận, và trong thế giới darknet, nó được xem như “đô la ảo”, dùng để trao đổi các loại hàng hóa, dịch vụ.

Khi nhận thức và phạm vi sử dụng mở rộng, giá Bitcoin đã tăng vọt từ vài đô la Mỹ lên 3.000 USD, rồi đến năm 2020, khi Fed tiếp tục “bơm tiền”, giá Bitcoin vượt qua 68.000 USD. Tuy nhiên, đằng sau mức giá này, tồn tại một thực tế khó nói: Bitcoin đã hoàn toàn lệch khỏi ý tưởng ban đầu của Satoshi Nakamoto.

Theo lý thuyết giá trị lao động của chủ nghĩa Marx, giá trị thực của Bitcoin là “0”. Trước hết, xã hội loài người không thực sự cần Bitcoin — nó không phải là hàng hóa thiết yếu; thứ hai, quá trình đào của các thợ mỏ không thể đo lường bằng giá trị lao động truyền thống; thứ ba, Bitcoin chưa bao giờ thực sự hòa nhập vào hệ thống lưu thông hàng hóa, mà luôn đứng ngoài nền kinh tế.

Nói ngắn gọn, giá trị của Bitcoin ngày nay chỉ là bong bóng đầu cơ. Trừ khi thừa nhận các đặc tính kỹ thuật như phi tập trung, ẩn danh của nó có giá trị thực, còn không thì không thể định giá chính xác. Nhưng nghịch lý thay, nếu Bitcoin trở về đúng bản chất của nó — trở thành một loại tiền tệ thực sự — thì nó sẽ đối mặt với sự đàn áp của hệ thống tài chính truyền thống.

Góc nhìn toàn cầu: Vì sao các quốc gia thận trọng với hoạt động đào coin

Giữa tháng 6 năm 2022, Trung Quốc đã ban hành chính sách liên quan, mời gọi các tổ chức tài chính lớn, nhấn mạnh quyết tâm chống lại các hoạt động đầu cơ tiền ảo. Tuy nhiên, quyết định này không xuất phát từ cảm xúc nhất thời, mà dựa trên những tính toán chiến lược sâu xa.

Thứ nhất là về an ninh năng lượng. Lượng điện tiêu thụ của hoạt động đào coin ngày càng tăng, gấp nhiều lần. Nếu để hoạt động này lan rộng trong nước, sẽ gây áp lực lớn lên nguồn điện của các ngành khác, ảnh hưởng nghiêm trọng đến phát triển kinh tế. Trung Quốc đã từng chứng kiến cảnh tiêu thụ điện năng lớn do đào Bitcoin gây ra, dẫn đến lãng phí tài nguyên và thiệt hại kinh tế, nên việc kiểm soát là điều tất yếu.

Thứ hai là về an ninh tài chính và phòng chống tội phạm. Tính ẩn danh của Bitcoin khiến nó trở thành công cụ rửa tiền, buôn bán ma túy, lừa đảo. Chống Bitcoin chính là chống lại các chuỗi tội phạm đen, cắt đứt các dòng chảy bất hợp pháp.

Thứ ba, và cũng quan trọng nhất, là để bảo vệ chủ quyền tiền tệ quốc gia. Trong bối cảnh kinh tế thế giới bất ổn, biến động của Bitcoin đủ để gây ra rủi ro tài chính. Ngay cả một quốc gia nhỏ chấp nhận Bitcoin làm tiền tệ pháp định cũng có thể đối mặt với nguy cơ phá sản.

Ví dụ điển hình là quốc gia nhỏ ở Trung Mỹ, El Salvador, trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới chính thức chấp nhận Bitcoin làm tiền tệ hợp pháp vào tháng 9 năm 2021, gây chấn động quốc tế. Tuy nhiên, khi Bitcoin bước vào thị trường gấu, chính phủ El Salvador đã lỗ hàng chục triệu USD, và có dự đoán rằng quốc gia này có thể trở thành nước đầu tiên phá sản vì “đầu cơ coin”. Câu chuyện này cho thấy, đối với bất kỳ nền kinh tế nào, hành vi “đầu cơ coin” chẳng khác gì đánh bạc, sẽ làm suy yếu tinh thần lao động của dân tộc, tiêu hao tài nguyên quốc gia.

Vì vậy, đối với cả cá nhân lẫn quốc gia, việc hiểu rõ đào coin là gì và những rủi ro đằng sau là điều kiện tiên quyết để đưa ra quyết định sáng suốt. Thái độ thận trọng của các quốc gia đối với Bitcoin về bản chất là một hình thức tự bảo vệ lý trí.