Nhà giao dịch cần biết: Cách tính lợi nhuận/lỗ PnL, hiểu rõ qua một biểu đồ và bảng

Nhiều trader mới vào nghề nhìn số dư tài khoản nhảy múa, trong lòng hoảng loạn vô cùng. Lãi trên sổ sách là bao nhiêu? Lợi nhuận chưa thực hiện có nên chốt lời không? Cuối cùng thì cách tính chính xác ra sao? Thực ra, điều này liên quan đến khái niệm cốt lõi của giao dịch tiền mã hóa — PnL (lãi lỗ). Nắm vững PnL giống như bạn đã trang bị cho tài khoản giao dịch của mình một chiếc mắt thần, giúp bạn luôn biết mình đã kiếm được hay thua lỗ.

Khung cơ bản của PnL: Một công thức rõ ràng

PnL chỉ gồm hai chữ — giá trị hiện tại trừ đi chi phí ban đầu. Nhưng đừng xem thường công thức đơn giản này, vì nó còn phát sinh ra nhiều cách tính khác nhau.

Trước tiên, cần hiểu khái niệm gọi là MTM (định giá theo thị trường). Có nghĩa là giá trị của đồng coin bạn nắm giữ được tính theo giá thị trường thời điểm đó, không phải theo giá mua ban đầu. Ví dụ, bạn mua ETH với giá 1.950 USD, hôm nay giá thị trường tăng lên 1.970 USD, thì MTM của bạn là 1.970 USD. Khoảng chênh lệch 20 USD chính là lợi nhuận chưa thực hiện của bạn tại thời điểm đó. Ngược lại, nếu giá giảm xuống còn 1.940 USD, thì lợi nhuận chưa thực hiện là -10 USD. Đó chính là biểu hiện trực quan nhất của PnL.

Lợi nhuận chưa thực hiện (Unrealized PnL) và lợi nhuận đã thực hiện (Realized PnL), dễ bị nhầm lẫn?

Hai khái niệm này dễ gây nhầm lẫn nhất trong thế giới PnL. Nói đơn giản:

Lợi nhuận chưa thực hiện là số tiền bạn đang có khi giữ đồng coin, so với giá mua ban đầu. Ví dụ, bạn mua ETH trung bình với giá 1.900 USD, hiện tại giá thị trường là 1.600 USD, thì lợi nhuận chưa thực hiện là lỗ 300 USD. Chìa khóa là “chưa bán ra” — đồng coin vẫn còn trong tay bạn.

Lợi nhuận đã thực hiện mới là số tiền thực sự đã vào túi bạn sau khi bán. Ví dụ, bạn mua 10 DOT với giá 70 USD, rồi bán lại với giá 105 USD, thì lợi nhuận đã thực hiện là 35 USD — số tiền này đã thực sự vào tài khoản của bạn. Ngược lại, nếu bán với giá 55 USD, thì lỗ 15 USD.

Điểm khác biệt quan trọng là: lợi nhuận chưa thực hiện sẽ biến động theo giá thị trường, còn lợi nhuận đã thực hiện thì đã “chốt sổ”, không thay đổi nữa.

Ba quy tắc tính PnL, chọn sai là thiệt lớn

Các trader khác nhau có cách tính khác nhau, quan trọng là chọn đúng phương pháp phù hợp với mình.

FIFO (đến trước bán trước): Đây là cách đơn giản nhất. Giả sử Bob mua 1 ETH với giá 1.100 USD, sau đó mua thêm 1 ETH với giá 800 USD. Sau một năm, bán 1 ETH với giá 1.200 USD, hệ thống sẽ cho rằng đó là bán ETH mua trước, nên lợi nhuận thực hiện là (1.200 - 1.100) = 100 USD. Phương pháp này phù hợp với những người có hồ sơ giao dịch rõ ràng, tần suất thấp.

LIFO (đến sau bán trước): Ngược lại, cho rằng bạn bán đồng coin mua gần nhất. Dựa trên ví dụ trên, bán ETH theo giá 800 USD, lợi nhuận là (1.200 - 800) = 400 USD. Phương pháp này có thể giúp tối ưu thuế, phù hợp với các trader linh hoạt theo biến động thị trường.

Phương pháp trung bình trọng số (Weighted Average Cost): Dành cho những người nắm giữ nhiều coin và giao dịch liên tục. Giả sử Alice mua 2 BTC với giá 1.500 USD và 2.000 USD, tổng chi phí là 3.500 USD, trung bình mỗi coin là 1.750 USD. Sau đó bán 1 BTC với giá 2.400 USD, lợi nhuận là (2.400 - 1.750) = 650 USD. Phương pháp này rất phù hợp để giao dịch các token nền tảng hoặc chơi sóng.

Mở vị thế, đóng vị thế, lợi nhuận chưa thực hiện — Chu trình đầy đủ của PnL

Một câu chuyện giao dịch hoàn chỉnh như sau:

Bạn lần đầu mua coin trên thị trường, gọi là mở vị thế. Ví dụ, mua 10 DOT với giá 70 USD, đây chính là điểm bắt đầu của lợi nhuận chưa thực hiện. Lúc này, PnL của bạn là biến động theo giá thị trường, lên xuống liên tục.

Khi bạn quyết định bán 10 DOT này, gọi là đóng vị thế. Nếu bán với giá 100 USD, lợi nhuận tức thì là 30 USD, từ “số trên giấy” trở thành “tiền thật”, lợi nhuận đã thực hiện chính thức ghi nhận.

Thường xuyên kiểm tra các vị thế chưa đóng, so sánh với mục tiêu đầu tư của bạn, giúp quản lý giao dịch rõ ràng hơn. Đó là lý do nhiều trader khuyên nên “định kỳ xem lại các vị thế mở”.

Xem PnL theo năm: Từ đầu năm đến nay (YTD)

Nếu bạn là người giữ coin dài hạn, muốn biết trong năm này mình có lãi hay lỗ, thì dùng cách tính YTD (từ đầu năm đến nay). Rất đơn giản — so sánh giá trị vị thế đầu năm và cuối năm.

Ví dụ: Bạn nắm ADA trị giá 1.000 USD ngày 1/1/2022, đến ngày 1/1/2023, giá trị đó tăng lên 1.600 USD, thì lợi nhuận chưa thực hiện của năm là 600 USD. Số này chưa thực sự rút ra, nhưng giúp bạn rõ ràng về lợi nhuận dài hạn.

PnL hợp đồng vĩnh viễn (perpetual) là một lĩnh vực khác

Với các trader giao dịch hợp đồng vĩnh viễn, cách tính PnL phức tạp hơn. Hợp đồng không có ngày đáo hạn, bạn có thể giữ vị thế mua hoặc bán mãi mãi, miễn là duy trì đủ ký quỹ.

Tổng PnL của hợp đồng vĩnh viễn cần cộng cả lợi nhuận đã thực hiện và chưa thực hiện. Tuy nhiên, còn phải tính đến phí funding (phí tài trợ) — khoản phí định kỳ giữa phe mua và phe bán. Khoản phí này ảnh hưởng trực tiếp đến tổng lợi nhuận của bạn. Trong thực tế, nếu bị phí funding cao “ăn” mất phần lợi nhuận, đôi khi còn hơn cả thị trường đi ngược lại gây thiệt hại.

Ba chi phí ẩn trong tính PnL bạn không thể bỏ qua

Các ví dụ trên đều là dạng đơn giản. Trong thực tế, còn có ba “kẻ cản đường” cần chú ý:

1. Phí giao dịch: Mỗi lần mua bán đều phải trả phí, điều này ăn vào lợi nhuận của bạn.
2. Thuế: Ở các khu vực pháp lý hỗ trợ, lợi nhuận từ giao dịch crypto có thể phải nộp thuế.
3. Biến động thị trường (slippage): Khi giao dịch, giá thực tế có thể chênh lệch so với giá dự kiến do biến động, ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng.

Vì vậy, để tính chính xác PnL, các yếu tố này đều phải được đưa vào xem xét.

Muốn kiểm soát PnL chính xác, công cụ là chìa khóa

Thay vì tính thủ công từng giao dịch, hãy dùng các công cụ hỗ trợ. Trên thị trường có các bảng tính điện tử chuyên dụng và bot tự động giúp phân tích hiệu quả giao dịch, phát hiện các quy luật sinh lời. Đặc biệt với khối lượng giao dịch lớn, dùng công cụ sẽ nâng cao hiệu suất, giảm thiểu sai sót.

Hiểu rõ logic sâu của tính PnL giúp bạn đánh giá chính xác hơn hiệu quả chiến lược giao dịch. Dù là phân tích lợi nhuận từng giao dịch, hay tính tỷ lệ lợi nhuận theo phần trăm, hay bắt đầu từ hệ thống PnL phức tạp của hợp đồng vĩnh viễn, điều quan trọng là tìm ra phương pháp phù hợp với phong cách giao dịch của mình. Như vậy, mọi khoản lãi lỗ đều rõ ràng, quyết định sau này sẽ chính xác hơn.