Bán khống cổ phiếu có nghĩa là gì? Làm thế nào để kiếm lợi nhuận hai chiều thông qua biến động thị trường

Trong thị trường tài chính, bán khống cổ phiếu có nghĩa là gì? Nói một cách đơn giản, đó là chiến lược giao dịch của nhà đầu tư dự đoán giá cổ phiếu sẽ giảm, bằng cách vay mượn cổ phiếu để bán ra, chờ đến khi giá giảm rồi mua lại để hoàn trả. Đây là phương thức kiếm lợi nhuận khác với phương thức “mua vào” truyền thống. Khi thị trường có cả xu hướng tăng và giảm, có người lạc quan cũng có người bi quan, thì bán khống cổ phiếu trở thành công cụ quan trọng giúp nhà đầu tư cân bằng rủi ro và đạt lợi nhuận theo cả hai chiều.

Cốt lõi của việc bán khống: Cơ hội ở nửa còn lại của thị trường

Thị trường giống như chu kỳ “âm dương” luân hồi. Nếu chỉ cho phép mua vào (lợi nhuận khi giá tăng), thị trường sẽ rơi vào trạng thái cực kỳ bất ổn — giá tăng nhanh khi thị trường đi lên, giảm thẳng đứng khi thị trường đi xuống. Rất nhiều xu hướng thực tế của thị trường trong lịch sử đã chứng minh điều này.

Khi cơ chế bán khống được đưa vào, tình hình hoàn toàn khác biệt. Mua vào và bán khống tạo thành hai lực lượng đối lập trong thị trường, giúp giá cả biến động trở nên ổn định và có trật tự hơn. Bán khống không chỉ tạo cơ hội kiếm lợi trong giai đoạn giảm giá, mà còn mang lại ba giá trị cốt lõi sau:

Công cụ phòng ngừa rủi ro: Khi bạn sở hữu một cổ phiếu nhưng lo ngại biến động thị trường, có thể bán khống các tài sản liên quan để cân bằng rủi ro. Ví dụ, nhà đầu tư nắm giữ nhiều cổ phiếu cụ thể, khi gặp các sự kiện bất ngờ khó dự đoán, có thể bán khống để khóa lợi nhuận hoặc hạn chế thua lỗ.

Lực đẩy giảm bong bóng: Khi một cổ phiếu bị định giá quá cao, các tổ chức bán khống sẽ bán ra để đẩy giá xuống, quá trình này vừa giúp họ kiếm lời, vừa vô hình thúc đẩy giá cổ phiếu trở về mức hợp lý. Thị trường do đó trở nên minh bạch và chuẩn mực hơn.

Nguồn cung cấp tính thanh khoản gia tăng: Kết hợp mua vào và bán khống, nhà đầu tư dù thị trường tăng hay giảm đều có cơ hội sinh lời, từ đó tăng cường sự tham gia và thúc đẩy hoạt động giao dịch sôi động hơn.

Các công cụ thực hiện bán khống cổ phiếu so sánh

Để thực hiện bán khống, nhà đầu tư cần lựa chọn công cụ phù hợp. Trên thị trường hiện nay có bốn phương thức chính:

Phương thức 1: Giao dịch vay chứng khoán (Margin Trading)
Đây là cách bán khống trực tiếp nhất. Nhà đầu tư cần vay cổ phiếu từ công ty chứng khoán, bán ra theo giá hiện tại, chờ giá giảm rồi mua lại để hoàn trả cho chứng khoán. Ví dụ, các công ty chứng khoán lớn của Mỹ thường yêu cầu tài khoản duy trì mức vốn tối thiểu (ví dụ trên 2.000 USD), và tính lãi vay hàng tháng. Lãi suất giảm dần theo số tiền vay, vay ít có thể phải trả phí cao hơn. Đối với nhà đầu tư có vốn nhỏ, phương thức này có ngưỡng khá cao.

Phương thức 2: Giao dịch hợp đồng chênh lệch (CFD)
Là dạng giao dịch phái sinh tài chính, nhà đầu tư không cần sở hữu hoặc vay cổ phiếu thực tế, chỉ giao dịch dựa trên chênh lệch giá. So với bán khống cổ phiếu truyền thống, CFD có lợi thế rõ rệt: yêu cầu ký quỹ ban đầu chỉ khoảng 5-10% giá trị cổ phiếu hiện tại, đồng thời có thể mở vị thế gấp 10-20 lần. Ví dụ, giao dịch cổ phiếu trị giá 1.000 USD, chỉ cần ký quỹ khoảng 50-100 USD. Ngoài ra, CFD không phải trả thuế chứng khoán, chi phí giao dịch trong ngày (không qua đêm) thấp hơn. Một tài khoản có thể đồng thời giao dịch nhiều loại tài sản như cổ phiếu, ngoại hối, hàng hóa, chỉ số, giúp linh hoạt hơn.

Phương thức 3: Giao dịch hợp đồng tương lai (Futures)
Hợp đồng tương lai là thỏa thuận mua bán tài sản (nông sản, năng lượng, cổ phiếu, v.v.) tại một mức giá xác định trong tương lai. Nguyên lý bán khống hợp đồng tương lai tương tự CFD: lợi nhuận dựa trên chênh lệch giá mua bán. Tuy nhiên, giao dịch hợp đồng tương lai có hạn chế: hiệu quả sử dụng vốn không bằng CFD, yêu cầu ký quỹ lớn hơn, có áp lực đến hạn giao hàng, rủi ro cao hơn. Do đó, đối tượng phù hợp là các tổ chức chuyên nghiệp hoặc nhà giao dịch có kinh nghiệm, ít phù hợp với nhà đầu tư cá nhân.

Phương thức 4: Quỹ ETF ngược (Inverse ETF)
Nếu cảm thấy các phương thức trên quá phức tạp, nhà đầu tư có thể mua các quỹ ETF ngược như DXD (bán ngược chỉ số Dow Jones), QID (bán ngược Nasdaq). Các ETF này chuyên về bán ngược các chỉ số, do đội ngũ chuyên gia quản lý, rủi ro kiểm soát tốt hơn. Nhược điểm là do sử dụng công cụ phái sinh để mô phỏng chỉ số, sẽ phát sinh chi phí chuyển đổi danh mục, làm tăng chi phí đầu tư.

Thực chiến bán khống cổ phiếu: Từ lý thuyết đến vận hành

Sau khi hiểu lý thuyết, sẽ rõ hơn khi xem một ví dụ thực tế. Lấy cổ phiếu Tesla làm ví dụ:

Trong tháng 11 năm 2021, Tesla đạt đỉnh cao lịch sử 1.243 USD, sau đó bắt đầu giảm. Về mặt kỹ thuật, giá khó có thể vượt qua đỉnh cũ. Giả sử nhà đầu tư trong đầu tháng 1 năm 2022, khi giá cổ phiếu lần thứ hai chạm đỉnh, dự đoán sai, quyết định bán khống, quy trình như sau:

Đầu tháng 1, vay từ chứng khoán 1 cổ phiếu Tesla để bán ra, tài khoản nhận về khoảng 1.200 USD. Như vậy, đã mở vị thế “bán ra” (short).

Giữa tháng 1, khi giá cổ phiếu giảm xuống còn khoảng 980 USD, nhà đầu tư mua 1 cổ phiếu để hoàn trả cho chứng khoán, đóng vị thế.

Trừ đi lãi vay và các chi phí khác, lợi nhuận lý thuyết khoảng 220 USD. Đó chính là nguyên lý kiếm lợi từ bán khống.

Nguyên lý và cách thức bán khống ngoại hối cũng tương tự. Thị trường ngoại hối là thị trường hai chiều, có thể mua vào hoặc bán ra. Nếu nhà đầu tư dự đoán một đồng tiền sẽ mất giá so với đồng tiền khác, có thể bán khống cặp tiền tệ đó. Ví dụ, trong giao dịch GBP/USD, nếu dự đoán đồng bảng Anh giảm giá, nhà đầu tư có thể bán đồng GBP mua USD. Sử dụng đòn bẩy 200 lần, ký quỹ 590 USD để bán 1 lot GBP/USD, khi tỷ giá từ 1.18039 giảm xuống còn 1.17796 (giảm 21 điểm), lợi nhuận khoảng 219 USD, tỷ lệ lợi nhuận 37%.

Lưu ý, biến động ngoại hối chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như lãi suất, cán cân thương mại, dự trữ ngoại hối, lạm phát, chính sách vĩ mô, đòi hỏi nhà đầu tư phải có khả năng phân tích kinh tế sâu hơn.

Ưu điểm của bán khống qua hợp đồng chênh lệch so với vay chứng khoán truyền thống

Để so sánh rõ hơn, lấy ví dụ bán khống 5 cổ phiếu Google (GOOG.US):

Giao dịch CFD bán khống 5 cổ Google: chỉ cần vốn ban đầu 434 USD (dựa trên đòn bẩy 20 lần, tỷ lệ ký quỹ 5%), chi phí giao dịch bằng 0, sau khi đóng vị thế, lợi nhuận 150 USD, tỷ lệ sinh lời 34.60%.

Trong khi đó, bán khống 5 cổ Google theo phương thức vay chứng khoán: cần vốn ban đầu 4.343 USD (dựa trên tỷ lệ ký quỹ 50%, đòn bẩy 2 lần), chi phí giao dịch 2.29 USD, sau khi đóng vị thế, lợi nhuận 150 USD, tỷ lệ sinh lời chỉ 3.40%.

So sánh này rõ ràng thể hiện ưu điểm của CFD:

Hiệu quả sử dụng vốn cao hơn: đòn bẩy giúp nhỏ vốn vẫn mở được vị thế lớn.

Chi phí thấp hơn: không phải trả thuế chứng khoán, không phí qua đêm trong ngày.

Giao dịch đơn giản hơn: chỉ cần bán rồi mua, không cần thủ tục vay mượn, hoàn trả phức tạp.

Linh hoạt hơn: một tài khoản có thể giao dịch nhiều loại tài sản.

Không chịu thuế thu nhập vốn: lợi nhuận không phải nộp thuế.

Ngưỡng tối thiểu thấp: nhiều nền tảng không yêu cầu vốn tối thiểu, chỉ cần ký quỹ.

Các biện pháp phòng ngừa rủi ro khi giao dịch bán khống

Bán khống không phải là không rủi ro. Các rủi ro chính gồm:

Rủi ro bị buộc phải đóng vị thế (force close): cổ phiếu vay vẫn thuộc quyền sở hữu của chứng khoán, chứng khoán có thể yêu cầu bán hoặc mua lại bất cứ lúc nào. Trong các biến động mạnh của thị trường, rủi ro này rất cao.

Sai lầm trong dự đoán dẫn đến thua lỗ vô hạn: mua vào cổ phiếu tối đa là bằng vốn bỏ ra (khi giá giảm về 0), còn bán khống thì thua lỗ vô hạn vì cổ phiếu có thể tăng không giới hạn. Ví dụ, mua cổ phiếu giá 10 USD, tăng lên 100 USD, nhà bán khống lỗ 9.000 USD. Chính vì vậy, đòn bẩy trong bán khống làm rủi ro tăng gấp nhiều lần.

Thay đổi thị trường khó lường: chính sách đột ngột, sự kiện lớn, tâm lý thị trường chuyển hướng đều có thể làm dự đoán sai lệch.

Dựa trên các rủi ro này, nhà đầu tư cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

Chỉ nên bán khống ngắn hạn, không nên giữ vị thế dài hạn. Bán khống dài hạn dễ gặp rủi ro hơn, và chứng khoán cho vay có thể bị thu hồi bất cứ lúc nào.

Quy mô vị thế hợp lý: bán khống nên dùng như công cụ phòng ngừa rủi ro, không nên làm chiến lược chính. Vốn bỏ ra nên duy trì trong phạm vi hợp lý.

Tránh mở rộng vị thế quá mức một cách mù quáng. Nhiều nhà đầu tư vì ảo tưởng mà thêm vào vị thế, điều này cực kỳ nguy hiểm. Dù thắng hay thua, cần đóng vị thế đúng lúc, linh hoạt điều chỉnh.

Học hỏi sâu về các yếu tố cơ bản của thị trường, đặc biệt khi bán khống ngoại hối, cần hiểu rõ lãi suất, thương mại, lạm phát, các yếu tố kinh tế khác.

Chọn nền tảng giao dịch uy tín, có kiểm soát để đảm bảo an toàn vốn và công bằng trong giao dịch.

Tóm lại

Bán khống cổ phiếu là gì? Đó là một phần của giao dịch hai chiều trên thị trường, là công cụ cân bằng rủi ro, là cơ chế phát hiện giá. Dù là vay chứng khoán, CFD, hợp đồng tương lai hay ETF ngược, bán khống đều mang lại nhiều lựa chọn cho các nhà đầu tư khác nhau.

Nhưng cần nhớ, bán khống đòi hỏi thời điểm chính xác, dự đoán rõ ràng và quản lý rủi ro chặt chẽ. Nhiều nhà đầu tư thua lỗ trong bán khống không phải do công cụ không phù hợp, mà do thiếu kỷ luật trong thực thi. Khi quyết định bán khống, bạn cần có sự tự tin vào dự đoán của mình, lợi nhuận hợp lý, không theo đuổi đuổi bắt hay quá thận trọng. Chỉ khi đó, bán khống mới thực sự trở thành công cụ hiệu quả trong danh mục đầu tư của bạn.