Thời kỳ bong bóng vỡ: lời nhắc nhở dành cho các nhà đầu tư hiện đại

Khi nhà đầu tư nhắc đến “thời kỳ bong bóng vỡ”, điều đầu tiên họ nghĩ đến là sự sợ hãi và không chắc chắn, vì đây là giai đoạn giá trị tài sản tăng vọt đến đỉnh điểm rồi đột ngột sụp đổ. Trong thời kỳ bong bóng vỡ này, nhiều nhà đầu tư đã mất tiền chỉ trong vài ngày. Sự kiện bong bóng vỡ không phải chuyện mới, nó xảy ra lặp đi lặp lại trong lịch sử, dù luôn tuyên bố “lần này khác”, kết quả vẫn giống nhau.

Bong bóng vỡ là gì và xảy ra như thế nào

Bong bóng vỡ là hiện tượng kinh tế khi giá của tài sản (cổ phiếu, bất động sản, tiền tệ hoặc hàng hóa) tăng vượt quá giá trị thực của nó. Sự tăng giá này không dựa trên thực tế, mà do kỳ vọng lợi nhuận nhanh chóng của các nhà đầu cơ, kỳ vọng quá mức của thị trường và việc tạo ra chu kỳ tích cực, khiến người mua đổ xô vào để kiếm lời.

Nguyên lý đơn giản: khi giá tách khỏi giá trị thực, rồi một ngày nào đó sẽ phải trở về. Quá trình này xảy ra nhanh chóng và tàn khốc.

Nguyên nhân của bong bóng thường bắt nguồn từ các yếu tố cơ bản: nhà đầu tư nhận thức rằng giá không phản ánh nền kinh tế thực, cầu giảm hoặc xảy ra sự kiện khiến người ta bán tháo trước. Khi làn sóng bán bắt đầu từ vài người, sẽ trở thành cơn sóng dữ không thể kiểm soát, đẩy giá lao dốc như đá rơi khỏi vách đá trong chớp mắt.

Bài học từ các cuộc khủng hoảng: các bong bóng tài sản trong lịch sử

Khủng hoảng châu Á 1997: Khi niềm tin trở thành thảm họa

Thập niên 1990, Thái Lan là hình mẫu “con hổ nhỏ” của kinh tế châu Á, tăng trưởng trên 8% mỗi năm, dòng vốn đầu tư nước ngoài đổ vào như thác nước, thị trường bất động sản bùng nổ. Thời điểm đó, lãi suất cao bất thường, nhưng người vay vẫn tự tin rằng “chênh lệch lãi suất sẽ bù đắp chắc chắn”. Cấu trúc bất động sản mất cân đối, nhà tăng giá theo kiểu bong bóng, tạo ra bong bóng bất động sản khổng lồ.

Tháng 1 năm 1997, đồng baht bị giảm hơn một nửa giá trị, ngay lập tức, nợ bằng đô la Mỹ tăng gấp đôi, người vay không kịp trở tay. Bong bóng nổ tung, thị trường bất động sản sụp đổ, nhà đắt đỏ biến thành tài sản vô giá.

Khủng hoảng subprime 2008: Khi các tổ chức tài chính trở thành tay đẩy bong bóng

Tiếp đến là Mỹ, thị trường chứng khoán toàn cầu. Từ 2006-2008, các khoản vay mua nhà không có khả năng trả nợ hoặc có rất ít khả năng trả ngày càng tăng. Nhiều tổ chức tài chính cấp tín dụng không kiểm tra, vì họ biết rằng “các khoản vay này dễ dàng và nhanh chóng sinh lợi”.

Vấn đề nằm ở chỗ: các khoản vay này được đóng gói thành các chứng khoán phức tạp (gọi là MBS - Mortgage Backed Securities), các nhà đầu tư lớn đổ tiền vào đó. Khi người vay bắt đầu vỡ nợ, MBS mất giá, các tổ chức tài chính toàn cầu bắt đầu sụp đổ, như một hiệu ứng domino.

Dữ liệu: các tổ chức tài chính toàn cầu thiệt hại khoảng 1.5 nghìn tỷ đô la, hàng triệu hộ gia đình Mỹ rơi vào khủng hoảng, các ngân hàng lớn sụp đổ.

Các loại bong bóng nhà đầu tư cần cảnh giác

Bong bóng có nhiều dạng khác nhau, tùy vào điểm vỡ:

Bong bóng cổ phiếu

Khi giá cổ phiếu tăng đều đặn mà không có cải thiện về kết quả kinh doanh. Ví dụ điển hình: bong bóng dot-com (1995-2000), các công ty internet không có lợi nhuận vẫn IPO và thu hút vốn lớn.

Bong bóng bất động sản

Nhà ở tăng giá do vay mượn nhiều, thường do nhà đầu tư mua để đầu cơ (chứ không phải để ở).

Bong bóng hàng hóa

Vàng, dầu mỏ, thậm chí lúa gạo tăng giá do đầu cơ, thiếu thông tin hoặc dự báo sai về cầu.

Bong bóng tiền tệ

Đồng đô la, euro, bitcoin, litecoin… tất cả đều có thể bong bóng khi giá tách khỏi giá trị thực.

Bong bóng tín dụng

Khi cho vay mở rộng quá nhanh. Ví dụ: 2020-2021, các khoản vay “tiền ảo” tạo ra hàng nghìn tỷ đô la tín dụng nguy hiểm.

Cơ chế vỡ bong bóng: Từ đầu cơ đến hoảng loạn

Bong bóng không hình thành ngay lập tức, nó trải qua 5 giai đoạn, mỗi giai đoạn có dấu hiệu cảnh báo:

Giai đoạn 1 - Xuất hiện điều mới: Công nghệ mới, lãi suất thấp hoặc ngành mới “hứa hẹn thay đổi thế giới”, nhà đầu tư bắt đầu chú ý.

Giai đoạn 2 - Làn sóng mua đầu tiên: Tiền đổ vào vì sợ bỏ lỡ (Fear of Missing Out), giá bắt đầu tăng thực sự.

Giai đoạn 3 - Đỉnh cao của sự phấn khích: Báo chí, truyền hình đưa tin, mọi người đều tham gia, giá tăng theo lịch sử.

Giai đoạn 4 - Dấu hiệu đầu tiên: Nhà đầu tư thông minh bắt đầu bán ra, xuất hiện nghi ngờ, dấu hiệu biến động xuất hiện.

Giai đoạn 5 - Hoảng loạn: Mọi người nhận ra “giá không phản ánh thực”, làn sóng bán tháo lớn xảy ra, giá sụp đổ, bong bóng vỡ.

Các yếu tố thúc đẩy bong bóng: hai mặt của đồng tiền

Không phải yếu tố nào cũng chính xác tuyệt đối, nhiều yếu tố góp phần tạo bong bóng:

Yếu tố bên ngoài:

• Lãi suất thấp = vay mượn dễ dàng
• Kinh tế tăng trưởng tốt = niềm tin tăng cao
• Công nghệ mới, đổi mới = cảm giác “lần này khác”
• Dòng vốn quốc tế đổ vào = cung tiền tăng, giá tăng

Yếu tố tâm lý:

• Đầu cơ: “Nhanh kiếm tiền”
• Theo đám đông: “Người khác làm, tôi cũng làm”
• Tâm lý lạc quan phi lý (Irrational Exuberance): “Lần này khác thật”
• Niềm tin cố chấp: “Tôi biết rõ, không thể sập”
• Kỳ vọng lợi nhuận nhanh: “Người khác làm được, tôi cũng làm được”

Tất cả khiến giá tách khỏi giá trị thực, khi nền kinh tế, dữ liệu hoặc sự kiện bắt buộc mọi người tỉnh thức, bong bóng dễ vỡ.

Chiến lược phòng ngừa và ứng phó bong bóng

Điều quan trọng nhất là: chuẩn bị sẵn sàng đến khi đến thời điểm. Không thể tránh khỏi bong bóng, nhưng có thể giảm thiểu thiệt hại:

1. Xác định rõ mục tiêu của bạn Trước khi đầu tư, hỏi chính mình: “Tôi đầu tư để làm gì?” Nếu câu trả lời là “vì người khác đầu tư” hoặc “để kiếm nhanh”, thì nên cân nhắc lại. Đó là dấu hiệu bong bóng rõ ràng.

2. Đa dạng hóa danh mục đầu tư Không để tất cả trứng trong cùng một giỏ. Nếu bong bóng tín dụng vỡ, bạn vẫn còn cổ phiếu bình thường.

3. Giữ tiền mặt Khi bong bóng vỡ, đó là thời điểm tốt để mua vào. Nếu có tiền mặt, bạn sẽ là người mua, không phải người bán.

4. Phương pháp trung bình giá (Dollar-Cost Averaging) Thay vì đầu tư một lần lớn, hãy chia nhỏ ra nhiều lần. Phương pháp này giúp giảm rủi ro mua vào đỉnh.

5. Nghiên cứu dữ liệu cơ bản Hiểu rõ về doanh nghiệp, thị trường, lý do giá tăng để xác định liệu giá có phản ánh thực hay không.

6. Đặt mục tiêu lợi nhuận và cắt lỗ rõ ràng Xác định mức lợi nhuận mong muốn để bán ra, và mức cắt lỗ để thoát khỏi vị thế khi cần thiết, tuân thủ kế hoạch dù cảm xúc có thế nào.

7. Cảnh giác khi có tin tốt liên tục Nếu liên tục có tin vui, đó thường là dấu hiệu bong bóng sắp vỡ. Thường thì đỉnh của bong bóng là khi tin tốt nhiều nhất.

Tóm lại: Thời kỳ bong bóng vỡ là chu kỳ, không phải ngoại lệ

Bong bóng vỡ không phải chuyện của quá khứ hay chuyện bất khả kháng. Nó là phần tất yếu của chu kỳ thị trường, nơi giá tăng, thế giới phấn khích, rồi giảm xuống, thế giới thất vọng, rồi bắt đầu lại.

Lịch sử đã dạy chúng ta:

• 1929: Khủng hoảng thị trường chứng khoán
• 1997: Khủng hoảng châu Á
• 2000: Bong bóng dot-com
• 2008: Khủng hoảng subprime
• 2018: Khủng hoảng tiền mã hóa

Và rồi, bong bóng mới liên tục hình thành.

Điều chúng ta có thể làm là chuẩn bị sẵn sàng, không phải tránh né. Đa dạng hóa rủi ro, dự phòng tài chính, hiểu rõ thị trường, và không để cảm xúc chi phối quyết định.

Khi bạn hiểu về thời kỳ bong bóng vỡ, bạn sẽ đầu tư một cách tỉnh táo và an toàn hơn. Bong bóng vỡ là một phần của trò chơi, những người chuẩn bị tốt hơn sẽ là người chiến thắng.