Tháng 5 năm 2022, 40 tỷ USD đã bốc hơi chỉ trong vòng 72 giờ.
Đây là cú sập thảm khốc nhất lịch sử tiền điện tử. UST, từng được xem là “viên ngọc quý của stablecoin thuật toán”, đã lao dốc từ 1 USD xuống mức vô giá trị chỉ trong vài ngày. Luna, vốn hóa thị trường từng chạm mốc 40 tỷ USD, đã rớt từ đỉnh 116 USD về gần như bằng không.
Hàng triệu nhà đầu tư cá nhân mất trắng toàn bộ số tiền tiết kiệm vào đầu mùa hè ấy. Họ liên tục làm mới màn hình, dõi theo biểu đồ nến lao dốc mà không hiểu chuyện gì đang diễn ra, cũng không biết phải làm gì tiếp theo.
Lời giải thích chính thức được công bố rất nhanh: thuật toán thiết kế có vấn đề, Do Kwon nói dối, thị trường tự sụp đổ. Hầu hết mọi người chấp nhận lý do này, coi đây là “một bài học nữa trong tiền điện tử” rồi tiếp tục bước tiếp.
Lời giải thích này kéo dài gần bốn năm.
Ngày 23 tháng 2 năm 2026, người thanh lý phá sản của Terraform Labs là Todd Snyder đã nộp đơn kiện lên tòa án liên bang Manhattan. Jane Street—ông lớn giao dịch định lượng bí mật và sinh lời nhất thế giới—bị đưa ra ánh sáng.
Câu hỏi âm thầm kéo dài suốt bốn năm cuối cùng cũng có lời giải mới.
Jane Street và nhóm chat bí mật của LUNA
Để hiểu được ý nghĩa các cáo buộc này, trước hết cần biết bị đơn là ai.
Với đa số người dùng tiền điện tử, Jane Street có thể là cái tên xa lạ. Nhưng trên Phố Wall, đây là một biểu tượng—một công ty chủ ý giữ kín tiếng nhưng âm thầm trở thành một trong những thế lực ảnh hưởng nhất thị trường tài chính toàn cầu.
Giai đoạn 1999-2000, Tim Reynolds, Robert Granieri và Michael Jenkins—cựu trader Susquehanna—cùng lập trình viên IBM Marc Gerstein thành lập Jane Street tại một văn phòng nhỏ không cửa sổ ở New York. Họ bắt đầu với giao dịch chênh lệch giá ADR, gần như không ai chú ý. Sau đó, họ chuyển sang ETF—thời điểm đó còn là thị trường ngách—và lấy đó làm trọng tâm.
Canh bạc này đã thay đổi tất cả.
Hiện tại, Jane Street là một trong những nhà tạo lập thị trường lớn nhất thế giới, hoạt động tại 45 quốc gia và hơn 200 sàn giao dịch. Công ty kiểm soát khoảng 24% thị trường sơ cấp ETF niêm yết tại Mỹ, với khối lượng giao dịch cổ phiếu hàng tháng đạt 2 nghìn tỷ USD. Năm 2024, thu nhập ròng từ giao dịch đạt 20,5 tỷ USD, vượt Bank of America và ngang bằng Goldman Sachs. Quý II năm 2025, Jane Street lập kỷ lục với 10,1 tỷ USD thu nhập ròng từ giao dịch và 6,9 tỷ USD lợi nhuận ròng, phá vỡ mọi kỷ lục của các ngân hàng đầu tư lớn trên Phố Wall.
Với 3.000 nhân viên, không có CEO, không có hệ thống phân cấp truyền thống và chế độ đãi ngộ dựa trên lợi nhuận toàn công ty, Jane Street tự nhận là “tập thể những người giải đố.” Người ngoài gọi đây là “cộng đồng vô chính phủ”—mô hình phẳng, bí ẩn và gần như khép kín hoàn toàn với truyền thông.
Những cựu nhân viên của công ty này có một gương mặt quen thuộc: SBF. Sau khi tốt nghiệp MIT năm 2014, anh gia nhập Jane Street, rèn luyện bản năng giao dịch trong ba năm rồi rời đi năm 2017 để lập Alameda Research và FTX. Những con người trưởng thành từ môi trường này đã thay đổi sâu sắc thế giới tiền điện tử theo mọi nghĩa.
Giờ đây, công ty nổi tiếng với “sự kín đáo, chính xác và luôn nắm giữ lợi thế thông tin” lại đứng ở vị trí bị cáo.
Trọng tâm của các cáo buộc xoay quanh một nhóm chat riêng tư mang tên “Bryce’s Secret.”
Nhóm này do nhân viên Jane Street là Bryce Pratt tạo ra. Anh từng thực tập tại Terraform, sau đó gia nhập Jane Street nhưng vẫn duy trì các mối liên hệ cũ ở cả hai bên.
Tháng 2 năm 2022, Pratt mời các đồng nghiệp cũ vào kênh riêng này, thiết lập một đường dây thông tin giữa đội Terraform và Jane Street, với các kỹ sư phần mềm và lãnh đạo phát triển kinh doanh của Terraform ở đầu bên kia. Đơn kiện cáo buộc rằng qua kênh này, Jane Street biết trước kế hoạch rút tiền lặng lẽ khỏi pool thanh khoản Curve của Terraform—một quyết định chưa được công khai.
17:44 ngày 7 tháng 5, mười phút sau khi Terraform Labs âm thầm rút 150 triệu UST khỏi Curve’s 3pool, một ví được cho là liên kết với Jane Street đã rút tiếp 85 triệu UST—giao dịch đơn lẻ lớn nhất lịch sử pool.
Đến ngày 9 tháng 5, UST đã giảm xuống 0,80 USD, dấu hiệu sụp đổ không thể che giấu. Pratt nhắn tin cho Do Kwon và đội Terraform qua nhóm chat, đề xuất Jane Street có thể cân nhắc “mua Luna với giá chiết khấu sâu.”
Khi các nhà đầu tư nhỏ lẻ bị xóa sổ, họ chuẩn bị gom tài sản giữa hỗn loạn.
Bị đơn được nêu tên, ngoài Pratt, còn có đồng sáng lập Jane Street là Robert Granieri—người duy nhất trong bốn nhà sáng lập còn làm việc—và nhân viên Michael Huang. Đơn kiện viện dẫn Đạo luật Giao dịch Hàng hóa và Đạo luật Giao dịch Chứng khoán, cáo buộc gian lận và làm giàu bất chính, yêu cầu xét xử bởi bồi thẩm đoàn, bồi thường và thu hồi lợi nhuận.
Bloomberg dẫn lại nội dung cốt lõi của đơn kiện: Hành động của Jane Street đã giúp họ “đóng trạng thái rủi ro tiềm tàng hàng trăm triệu USD đúng thời điểm, chỉ vài giờ trước khi hệ sinh thái Terraform sụp đổ.”
Jump Trading và bóng tối sâu hơn
Đơn kiện Jane Street không phải là sự kiện đơn lẻ. Hai tháng trước đó, cũng chính người thanh lý Todd Snyder đã kiện Jump Trading cùng đồng sáng lập William DiSomma và cựu chủ tịch Jump Crypto Kanav Kariya tại tòa án liên bang Illinois, yêu cầu bồi thường 4 tỷ USD.
Câu chuyện của Jump, ở một số khía cạnh, còn gây sốc hơn cả Jane Street.
Đơn kiện tiết lộ một bức tranh chưa từng được ghép hoàn chỉnh trước đây: Ngay từ tháng 5 năm 2021, trong cuộc khủng hoảng mất neo đầu tiên của UST, Jump đã âm thầm mua khoảng 20 triệu UST, đưa giá trở lại mốc 1 USD.
Sau đó, công chúng tin vào câu chuyện stablecoin thuật toán—thuật toán vận hành, hệ thống tự phục hồi. Terraform thoát khỏi sự giám sát của cơ quan quản lý, đổi lại Jump nhận hơn 61 triệu Luna token với giá 0,40 USD mỗi token, khi giá thị trường khoảng 90 USD—chiết khấu trên 99%. Jump sau đó đã bán số token này, với lợi nhuận ước tính khoảng 1,28 tỷ USD theo đơn kiện.
Trong giai đoạn sụp đổ cuối cùng vào tháng 5 năm 2022, Luna Foundation Guard đã chuyển gần 50.000 BTC (khoảng 1,5 tỷ USD) cho Jump mà không có thỏa thuận bằng văn bản, với lý do hỗ trợ thị trường. Điểm đến cuối cùng của số Bitcoin này vẫn chưa được xác nhận; đơn kiện nêu rõ: “Việc Jump có tiếp tục thu lợi từ đây hay không vẫn chưa rõ.”
Đáng chú ý, DiSomma và Kariya đã viện dẫn Tu chính án thứ Năm hàng trăm lần trong các cuộc điều tra trước đó của SEC, từ chối trả lời. Công ty con của Jump là Tai Mo Shan đã dàn xếp với SEC bằng khoản phạt 123 triệu USD vào năm 2024, thừa nhận “gây hiểu lầm cho nhà đầu tư.” Kariya từ chức chủ tịch Jump Crypto cùng năm, viện dẫn lý do bị CFTC điều tra.
Quan trọng hơn, theo nội dung đơn kiện Jane Street, chính qua các kênh thông tin của Jump mà Jane Street đã có được một số “thông tin then chốt chưa công bố.” Hai vụ việc này được kết nối bởi một sợi dây vô hình.
Nhưng câu chuyện còn có một mặt khác.
Jane Street phản hồi trực diện: Đây là một “vụ kiện tuyệt vọng”, “nỗ lực rõ ràng nhằm vòi tiền công ty.” Họ bổ sung rằng thiệt hại của nhà đầu tư Terra và Luna là do “hành vi gian lận hàng tỷ USD của Do Kwon và ban lãnh đạo Terraform,” điều mà họ sẽ kiên quyết phản đối.
Phát biểu này là chính xác. Do Kwon đã thừa nhận gian lận và bị kết án 15 năm tù; Terraform nộp phạt 4,47 tỷ USD. Vòng xoáy tử thần của Luna là điều không thể tránh khỏi do bản chất thiết kế: Stablecoin thuật toán về bản chất là hệ thống đòi hỏi liên tục mua vào và niềm tin duy trì. Khi hoảng loạn xảy ra, cơ chế arbitrage vận hành ngược, tự hủy hoại với tốc độ cấp số nhân.
Nhưng “Do Kwon có tội” và “những người khác vô tội” không phải là hai điều loại trừ lẫn nhau.
Một tòa nhà có lỗi kết cấu nghiêm trọng—đó là sự thật. Nhưng việc có ai âm thầm lấy đi những tài sản giá trị nhất trước khi lính cứu hỏa đến trong lúc nó sụp đổ hay không lại là một vấn đề pháp lý và đạo đức hoàn toàn khác.
Một chi tiết khác cũng đáng chú ý. Cùng ngày vụ kiện Jane Street được tiết lộ, nhà nghiên cứu on-chain ZachXBT công bố sẽ ra mắt một cuộc điều tra lớn vào ngày 26 tháng 2 năm 2026, nhắm vào “tổ chức sinh lời nhất ngành tiền điện tử, nơi nhân viên lâu nay sử dụng dữ liệu nội bộ để giao dịch nội gián.” Anh không nêu tên cụ thể, nhưng thời điểm công bố khiến toàn bộ cộng đồng crypto trên Twitter hồi hộp chờ đợi.
Câu chuyện này vẫn chưa kết thúc. Nhưng có một điều chắc chắn: Trong thị trường tiền điện tử tự nhận là “phi tập trung”, sự bất đối xứng thực sự chưa bao giờ biến mất—nó chỉ chuyển từ bàn giao dịch ngân hàng sang hậu trường hợp đồng thông minh, tiếp tục tồn tại dưới hình thức kín đáo hơn.
Sự kiện Luna có thể là vết rách dữ dội nhất trong khe nứt đó, và những người ở phía bên kia đã kịp rút lui an toàn trước khi bức tường sụp đổ.
“Tiền của giới quý tộc được hoàn trả đủ, tiền của dân thường thì chia ba bảy”—trong phim thế nào, thế giới tiền điện tử cũng vậy.
Tuyên bố:
- Bài viết này được đăng lại từ [TechFlow], bản quyền thuộc về tác giả gốc [宇宙波鸣人]. Nếu có ý kiến về việc đăng lại, vui lòng liên hệ đội ngũ Gate Learn. Đội ngũ sẽ xử lý yêu cầu của bạn theo đúng quy trình liên quan.
- Miễn trừ trách nhiệm: Quan điểm và ý kiến trong bài viết này hoàn toàn thuộc về tác giả và không cấu thành lời khuyên đầu tư.
- Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này do đội ngũ Gate Learn dịch. Không được sao chép, phân phối hoặc đạo văn bài dịch mà không ghi rõ nguồn Gate.
