Ngày 3 tháng 2 năm 2026, Vitalik Buterin đã có phát ngôn trên X.
Phát biểu này đã làm rung chuyển cộng đồng Ethereum, sánh ngang với sức ảnh hưởng từ lộ trình “tập trung vào rollup” mà ông thúc đẩy năm 2020. Trong bài đăng đó, Vitalik thẳng thắn thừa nhận: “Layer 2 như ‘sharding thương hiệu’ để giải quyết bài toán mở rộng của Ethereum không còn phù hợp nữa.”
Chỉ với một câu nói, ông gần như khép lại câu chuyện chủ đạo của Ethereum trong 5 năm qua. Hệ sinh thái Layer 2—từng được xem là cứu cánh và niềm hy vọng lớn nhất của Ethereum—nay phải đối mặt với cuộc khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng nhất kể từ khi hình thành. Làn sóng chỉ trích xuất hiện ngay sau đó, khi Vitalik phát biểu thẳng thắn: “Nếu bạn xây dựng một EVM xử lý 10.000 giao dịch mỗi giây nhưng kết nối với L1 bằng cầu nối multisig, thì bạn không mở rộng Ethereum.”
Điều gì khiến giải pháp từng là cứu cánh lại trở thành gánh nặng cần loại bỏ? Đó không chỉ là thay đổi kỹ thuật—mà là cuộc đấu khắc nghiệt về quyền lực, lợi ích và lý tưởng. Câu chuyện bắt đầu từ 5 năm trước.
Layer 2 đã trở thành cứu cánh của Ethereum như thế nào?
Câu trả lời rất rõ ràng: đó không phải lựa chọn kỹ thuật, mà là chiến lược sinh tồn. Năm 2021, Ethereum rơi vào thế “chuỗi cao quý” khó xử.
Những con số đã nói lên tất cả: Ngày 10 tháng 5 năm 2021, phí giao dịch trung bình trên Ethereum đạt đỉnh 53,16 USD. Đỉnh điểm của làn sóng NFT, giá gas vượt 500 gwei. Nghĩa là, một giao dịch chuyển token ERC-20 cơ bản cũng ngốn hàng chục USD, còn swap token trên Uniswap có thể lên tới 150 USD hoặc hơn.
DeFi Summer năm 2020 đã đưa Ethereum tăng trưởng bùng nổ, tổng giá trị khóa (TVL) tăng từ 700 triệu USD đầu năm lên 15 tỷ USD cuối năm—tăng hơn 2.100%. Nhưng sự bùng nổ đó đánh đổi bằng tắc nghẽn mạng nghiêm trọng. Đến 2021, làn sóng NFT bùng nổ, các dự án blue-chip như Bored Ape Yacht Club càng khiến mạng lưới quá tải, phí gas mỗi giao dịch NFT có lúc lên hàng trăm USD. Năm 2021, có nhà sưu tập được trả trên 1.000 ETH cho một Bored Ape nhưng cuối cùng từ bỏ vì phí gas cao và quy trình phức tạp.
Trong khi đó, Solana nổi lên như đối thủ đáng gờm. Các chỉ số Solana rất ấn tượng: xử lý hàng chục nghìn giao dịch mỗi giây, phí chỉ 0,00025 USD. Cộng đồng Solana chế giễu hiệu năng Ethereum và chỉ trích cấu trúc cồng kềnh, kém hiệu quả. “Ethereum đã chết” trở thành câu cửa miệng, làm dấy lên lo lắng trong cộng đồng.
Trong bối cảnh đó, tháng 10 năm 2020, Vitalik chính thức đề xuất khái niệm mới trong bài “A Rollup-Centric Ethereum Roadmap”: xác định Layer 2 là “sharding thương hiệu” cho Ethereum. Ý tưởng cốt lõi là Layer 2 sẽ xử lý lượng lớn giao dịch ngoài chuỗi, sau đó đóng gói và nén kết quả trả về mainnet, về lý thuyết giúp mở rộng vô hạn đồng thời kế thừa bảo mật và khả năng chống kiểm duyệt của Ethereum.
Lúc đó, tương lai toàn bộ hệ sinh thái Ethereum đặt cược vào thành công của Layer 2. Từ nâng cấp Dencun tháng 3 năm 2024 với EIP-4844 (Proto-Danksharding) giúp giảm mạnh chi phí lưu trữ dữ liệu cho Layer 2, đến hàng loạt cuộc họp của các nhà phát triển cốt lõi—tất cả đều hướng đến Layer 2. Sau Dencun, chi phí xuất bản dữ liệu Layer 2 giảm ít nhất 90%, phí giao dịch trên Arbitrum giảm từ 0,37 USD xuống còn 0,012 USD. Ethereum dần đưa L1 thành “lớp thanh toán” hoạt động âm thầm phía sau.
Nhưng tại sao canh bạc này lại thất bại?
“Cơ sở dữ liệu tập trung” trị giá 1,2 tỷ USD
Nếu Layer 2 hoàn thành đúng sứ mệnh ban đầu, nó đã không bị thất sủng. Vậy vấn đề nằm ở đâu?
Vitalik chỉ ra điểm yếu chí mạng: phi tập trung hóa quá chậm. Đa số Layer 2 vẫn chưa đạt Giai đoạn 2—tức là có hệ thống xác minh gian lận hoặc bằng chứng hợp lệ hoàn toàn phi tập trung, cho phép người dùng rút tài sản tự do khi khẩn cấp. Chúng vẫn do các sequencer tập trung kiểm soát, đảm nhận đóng gói và sắp xếp giao dịch, khiến chúng giống cơ sở dữ liệu tập trung khoác áo blockchain.
Mâu thuẫn giữa thực tế thương mại và lý tưởng kỹ thuật rất rõ nét. Lấy Arbitrum làm ví dụ: Offchain Labs huy động 120 triệu USD vòng Series B năm 2021, đạt định giá 1,2 tỷ USD với sự hậu thuẫn của Lightspeed Venture Partners và các quỹ lớn. Dù nắm giữ hơn 15 tỷ USD giá trị khóa và chiếm khoảng 41% thị phần Layer 2, Arbitrum vẫn chỉ ở Giai đoạn 1.
Câu chuyện của Optimism cũng tương tự. Được dẫn dắt bởi Paradigm và Andreessen Horowitz (a16z), Optimism hoàn thành vòng Series B trị giá 150 triệu USD tháng 3 năm 2022, tổng vốn huy động đạt 268,5 triệu USD. Tháng 4 năm 2024, a16z mua riêng 90 triệu USD OP. Dù được hậu thuẫn tài chính mạnh, Optimism vẫn chỉ ở Giai đoạn 1.
Sự trỗi dậy của Base cho thấy một chiều cạnh khác. Ra mắt bởi Coinbase, Base nhanh chóng trở thành dự án được ưa chuộng sau khi mainnet vận hành tháng 8 năm 2023. Cuối năm 2025, TVL của Base đạt 4,63 tỷ USD, chiếm 46% thị phần Layer 2 và vượt Arbitrum về TVL DeFi. Tuy nhiên, Base còn kém phi tập trung hơn, vì Coinbase kiểm soát hoàn toàn, về mặt kỹ thuật gần giống sidechain tập trung.
Câu chuyện của Starknet càng trớ trêu. Được Matter Labs phát triển với công nghệ ZK-Rollup, Starknet đã huy động 458 triệu USD, gồm vòng Series C 200 triệu USD do Blockchain Capital và Dragonfly dẫn đầu tháng 11 năm 2022. Tuy nhiên, giá token STRK giảm 98% so với đỉnh, vốn hóa chỉ còn khoảng 283 triệu USD. Dữ liệu on-chain cho thấy doanh thu giao thức hàng ngày không đủ trả chi phí vận hành vài máy chủ, các node cốt lõi vẫn tập trung cao cho đến giữa năm 2025 mới đạt Giai đoạn 1.
Một số đội ngũ dự án thừa nhận riêng rằng họ có thể sẽ không bao giờ phi tập trung hoàn toàn. Vitalik dẫn trường hợp: một dự án lập luận sẽ không phi tập trung thêm vì “yêu cầu tuân thủ của khách hàng đòi hỏi quyền kiểm soát tuyệt đối.” Phát biểu này khiến Vitalik bức xúc và ông đáp trả thẳng thắn:
“Có thể bạn đang làm điều đúng cho khách hàng. Nhưng rõ ràng, nếu làm vậy, bạn không ‘mở rộng Ethereum.’”
Phát biểu này về cơ bản là phán xét tất cả dự án tự nhận là Ethereum L2 nhưng từ chối phi tập trung hóa. Ethereum cần một phần mở rộng gia tăng phi tập trung và bảo mật, không phải tập hợp các vệ tinh tập trung khoác áo Ethereum.
Vấn đề sâu xa hơn là mâu thuẫn không thể hòa giải giữa phi tập trung hóa và lợi ích thương mại. Sequencer tập trung cho phép đội ngũ kiểm soát doanh thu MEV, linh hoạt đáp ứng yêu cầu pháp lý và phát triển sản phẩm nhanh. Phi tập trung hoàn toàn đồng nghĩa trao quyền cho cộng đồng và mạng xác thực. Với các dự án nhận vốn đầu tư mạo hiểm và áp lực tăng trưởng, đây là lựa chọn khó.
Nếu Layer 2 đạt phi tập trung hóa hoàn toàn, liệu vẫn bị thất sủng? Câu trả lời có thể vẫn là có—bởi chính Ethereum đã thay đổi.
Khi mainnet nhanh và rẻ hơn sidechain
Vì sao Ethereum không còn cần Layer 2 để mở rộng?
Ngay từ ngày 14 tháng 2 năm 2025, Vitalik đã báo hiệu sự chuyển đổi lớn. Ông đăng bài “Why Even in an L2-Centric Ethereum There Are Reasons to Have a Higher L1 Gas Limit”, khẳng định: “L1 đang mở rộng.” Khi đó, đây nghe như lời an ủi cho những người ủng hộ mainnet, nhưng nhìn lại, đó là lời hiệu triệu mainnet Ethereum cạnh tranh với Layer 2.
Trong một năm qua, L1 Ethereum đã mở rộng nhanh ngoài dự đoán. Nhiều đột phá kỹ thuật góp phần: EIP-4444 giảm nhu cầu lưu trữ dữ liệu lịch sử; stateless client giúp vận hành node nhẹ hơn; quan trọng nhất là giới hạn gas liên tục tăng. Đầu năm 2025, giới hạn gas của Ethereum là 30 triệu; giữa năm lên 36 triệu—tăng 20%, lần tăng lớn đầu tiên từ 2021.
Nhưng đó chỉ là khởi đầu. Theo các nhà phát triển cốt lõi Ethereum, hai đợt nâng cấp hard fork lớn dự kiến diễn ra năm 2026. Glamsterdam sẽ đưa xử lý song song, đẩy giới hạn gas từ 60 triệu lên 200 triệu—tăng hơn ba lần. Heze-Bogota sẽ bổ sung FOCIL (Fork-Choice Enforced Inclusion Lists), tăng hiệu quả xây dựng block và chống kiểm duyệt.
Nâng cấp Fusaka, hoàn thành ngày 3 tháng 12 năm 2025, thể hiện sức mạnh mở rộng của L1. Sau nâng cấp, giao dịch hàng ngày tăng khoảng 50%, địa chỉ hoạt động tăng khoảng 60%, trung bình động 7 ngày của giao dịch đạt kỷ lục 1,87 triệu—vượt đỉnh DeFi năm 2021.
Kết quả rất rõ rệt: phí giao dịch mainnet Ethereum giảm xuống mức cực thấp. Tháng 1 năm 2026, phí trung bình chỉ còn 0,44 USD—giảm hơn 99% so với đỉnh 53,16 USD tháng 5 năm 2021. Ngoài giờ cao điểm, chi phí thường dưới 0,10 USD, thậm chí chỉ 0,01 USD, giá gas xuống 0,119 gwei. Những con số này ngang ngửa Solana, xóa đi lợi thế chi phí lớn nhất của Layer 2.
Trong bài viết tháng 2, Vitalik đã tính toán. Giả định ETH ở mức 2.500 USD, gas 15 gwei (trung bình dài hạn), độ co giãn nhu cầu gần 1 (tăng gấp đôi giới hạn gas thì giá giảm một nửa):
Khả năng chống kiểm duyệt: Ép thực hiện giao dịch L1 bị L2 kiểm duyệt hiện cần khoảng 120.000 gas, tốn 4,50 USD. Để giảm dưới 1 USD, L1 cần mở rộng 4,5 lần.
Chuyển tài sản giữa các L2: Rút từ một L2 về L1 mất khoảng 250.000 gas, nạp sang L2 khác mất 120.000 gas, tổng cộng 13,87 USD. Với thiết kế tối ưu, chỉ cần 7.500 gas và 0,28 USD. Để đạt 0,05 USD, L1 phải mở rộng 5,5 lần.
Kịch bản thoát hàng loạt: Lấy ví dụ Soneium của Sony—PlayStation có khoảng 116 triệu người dùng hoạt động hàng tháng. Với giao thức thoát hiệu quả (7.500 gas/người), Ethereum hiện có thể hỗ trợ thoát khẩn cấp cho 121 triệu người dùng trong một tuần. Để hỗ trợ nhiều ứng dụng như vậy, L1 cần mở rộng khoảng 9 lần.
Các mục tiêu mở rộng này đang được hiện thực hóa trong năm 2026. Công nghệ đã thay đổi cuộc chơi. Khi L1 tự mình nhanh và rẻ, vì sao người dùng phải chịu đựng cầu nối phức tạp, thao tác rườm rà và rủi ro bảo mật của Layer 2?
Rủi ro bảo mật cầu nối là thực tế. Năm 2022, cầu nối là mục tiêu số một của hacker. Tháng 2, Wormhole mất 325 triệu USD; tháng 3, Ronin chịu vụ hack DeFi lớn nhất, mất 540 triệu USD; Meter, Qubit và nhiều dự án khác cũng bị xâm nhập. Chainalysis báo cáo năm 2022, tổng số tiền điện tử bị đánh cắp qua cầu nối lên tới 2 tỷ USD—chiếm phần lớn thiệt hại DeFi năm đó.
Phân mảnh thanh khoản là vấn đề nhức nhối khác. Khi Layer 2 mọc lên như nấm, thanh khoản DeFi bị chia nhỏ trên hàng chục chuỗi, làm tăng trượt giá, giảm hiệu quả sử dụng vốn và trải nghiệm người dùng kém đi. Để chuyển tài sản giữa các Layer 2, người dùng phải chịu thao tác cầu nối phức tạp, chờ đợi lâu, thêm chi phí và rủi ro.
Điều này dẫn đến câu hỏi lớn nhất: Điều gì sẽ xảy ra với các dự án Layer 2 đã huy động số tiền khổng lồ và phát hành token?
Bong bóng định giá và những “thị trấn ma”
Toàn bộ dòng tiền Layer 2 đã đi đâu?
Những năm gần đây, lĩnh vực Layer 2 giống một cuộc chơi tài chính khổng lồ hơn là một cuộc cách mạng kỹ thuật. Các quỹ đầu tư mạo hiểm vung tiền, đẩy định giá L2 lên mức choáng ngợp: zkSync huy động 458 triệu USD, Offchain Labs (Arbitrum) được định giá 1,2 tỷ USD, Optimism huy động 268,5 triệu USD, Starknet huy động 458 triệu USD. Đằng sau là các quỹ lớn như Paradigm, a16z, Lightspeed, Blockchain Capital...
Nhà phát triển đổ xô xây dựng DeFi “lồng ghép” trên các L2, săn thanh khoản và airdrop. Nhưng người dùng thực lại bị bào mòn bởi cầu nối phức tạp lặp đi lặp lại và chi phí ẩn cao.
Thực tế phũ phàng là thị trường ngày càng tập trung vào nhóm dẫn đầu. Theo 21Shares, Base, Arbitrum và Optimism hiện xử lý khoảng 90% tổng số giao dịch. Base tận dụng lưu lượng và người dùng của Coinbase, bùng nổ năm 2025—TVL tăng từ 1 tỷ USD đầu năm lên 4,63 tỷ USD cuối năm, khối lượng giao dịch quý đạt 59 tỷ USD, tăng 37% so với quý trước. Arbitrum ổn định ở mức TVL khoảng 19 tỷ USD, Optimism bám sát phía sau.
Bên ngoài nhóm dẫn đầu, phần lớn dự án L2 sau airdrop thì số người dùng thực tế giảm gần về 0, trở thành những “thị trấn ma” đúng nghĩa. Starknet là ví dụ điển hình. Dù giá token giảm 98% so với đỉnh, số người dùng hoạt động và doanh thu phí cực thấp khiến chỉ số P/E rơi vào bong bóng lớn. Điều này cho thấy kỳ vọng thị trường vượt xa khả năng tạo giá trị thực tế hiện tại.
Trớ trêu thay, khi phí Layer 2 giảm mạnh nhờ EIP-4844, khoản thanh toán cho L1 để lưu trữ dữ liệu cũng giảm, khiến thu nhập phí của Ethereum L1 sụt giảm. Tháng 1 năm 2026, các nhà phân tích ghi nhận nâng cấp Dencun khiến nhiều giao dịch chuyển từ L1 sang L2 giá rẻ, góp phần đẩy phí mạng Ethereum xuống mức thấp nhất từ năm 2017. Khi Layer 2 tự giảm chi phí, chúng cũng làm hao hụt giá trị kinh tế của L1.
Trong báo cáo triển vọng Layer 2 năm 2026, 21Shares dự báo phần lớn Layer 2 Ethereum có thể không sống sót qua năm nay—một đợt thanh lọc khốc liệt đang đến, chỉ những dự án hiệu năng cao, thật sự phi tập trung và có giá trị khác biệt mới trụ vững.
Đây chính là mục tiêu thực sự của Vitalik: xì hơi bong bóng hạ tầng tự mãn và đưa ra liều thuốc thực tế cho thị trường. Nếu Layer 2 không cung cấp tính năng vượt trội so với L1, nó sẽ chỉ là “di tích chuyển tiếp đắt đỏ” trong lịch sử Ethereum.
Ethereum đang đòi lại chủ quyền
Khuyến nghị mới nhất của Vitalik mở ra hướng đi mới cho Layer 2: từ bỏ mở rộng là điểm bán duy nhất, chuyển sang tạo giá trị chức năng mà L1 chưa thể hoặc không muốn cung cấp trong ngắn hạn. Ông liệt kê các hướng: bảo vệ quyền riêng tư (giao dịch riêng tư on-chain qua zero-knowledge proof), tối ưu hiệu quả cho ứng dụng đặc thù (game, mạng xã hội, AI), xác nhận giao dịch siêu nhanh (tính bằng mili giây thay vì giây), và khám phá các ứng dụng phi tài chính.
Nói cách khác, Layer 2 sẽ chuyển từ vai trò mở rộng cho Ethereum thành các plugin chuyên biệt. Chúng không còn là cứu cánh duy nhất cho mở rộng, mà là lớp mở rộng chức năng trong hệ sinh thái Ethereum. Đây là sự tái định vị căn bản và là sự trở lại của quyền lực—giá trị cốt lõi và chủ quyền của Ethereum sẽ tái neo tại L1.
Vitalik cũng đề xuất một khung tư duy mới: xem Layer 2 là một phổ lựa chọn, không phải nhị phân. Các L2 khác nhau có thể đánh đổi giữa phi tập trung, bảo mật và tính năng; quan trọng là truyền đạt rõ cam kết với người dùng, thay vì tất cả đều tuyên bố “mở rộng Ethereum”.
Giờ là lúc Layer 2 phải đối mặt thực tế. Những dự án sống nhờ định giá cao nhưng không có người dùng thực sẽ bị phán xét cuối cùng. Dự án nào tìm được giá trị khác biệt và đạt phi tập trung thực sự có thể sống sót. Base có thể tiếp tục dẫn đầu nhờ lưu lượng từ Coinbase và khả năng thu hút người dùng Web2, nhưng phải giải quyết bài toán phi tập trung hóa. Arbitrum và Optimism cần đẩy nhanh lên Giai đoạn 2, chứng minh mình không chỉ là cơ sở dữ liệu tập trung. zkSync và Starknet, với vai trò ZK-Rollup, phải chứng minh giá trị độc đáo của zero-knowledge proof đồng thời cải thiện mạnh mẽ trải nghiệm người dùng và sức sống hệ sinh thái.
Layer 2 chưa biến mất, nhưng thời kỳ là niềm hy vọng duy nhất của Ethereum đã kết thúc. Năm năm trước, bị dồn vào chân tường bởi Solana, Ethereum đặt cược vào Layer 2 và xây dựng lại lộ trình kỹ thuật. Năm năm sau, Ethereum nhận ra giải pháp mở rộng tốt nhất là tự làm mình mạnh hơn.
Đây không phải là phản bội—mà là sự trưởng thành. Layer 2 nào không thích nghi sẽ phải trả giá. Khi giới hạn gas đạt 200 triệu cuối năm 2026, khi phí giao dịch L1 Ethereum chỉ còn vài cent hoặc thấp hơn, và khi người dùng nhận ra không còn cần chịu đựng cầu nối phức tạp, rủi ro nữa, thị trường sẽ tự lên tiếng. Những dự án định giá trên trời nhưng không có giá trị thực cho người dùng sẽ bị lịch sử cuốn đi.
Tuyên bố:
- Bài viết này được đăng lại từ [BlockBeats]. Bản quyền thuộc về tác giả gốc [BlockBeats]. Nếu bạn có ý kiến về việc đăng lại, vui lòng liên hệ đội ngũ Gate Learn, chúng tôi sẽ xử lý kịp thời theo quy trình liên quan.
- Miễn trừ trách nhiệm: Quan điểm và ý kiến trong bài viết này chỉ thuộc về tác giả và không cấu thành lời khuyên đầu tư.
- Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này do đội ngũ Gate Learn dịch, nghiêm cấm sao chép, phân phối hoặc đạo văn nếu không dẫn nguồn Gate.
