Ethereum 2026: Cược của Vitalik vào tính phi tín nhiệm

Trong suốt thập kỷ vừa qua, Ethereum đã chủ động thực hiện các sự đánh đổi chiến lược: đánh đổi tính không cần tin cậy lấy sự tiện lợi, quyền tự chủ cá nhân lấy trải nghiệm người dùng, và sự phân quyền lấy mục tiêu phổ cập đại chúng.

Mỗi khi bạn kiểm tra số dư ví, bạn thực chất đang đặt niềm tin vào các công ty như Alchemy hoặc Infura. Mỗi khi bạn sử dụng một ứng dụng phi tập trung, dữ liệu cá nhân của bạn bị chuyển đến các máy chủ mà bạn không hề lựa chọn.

Tuy nhiên, năm 2026 sẽ là điểm bùng phát quan trọng. Đây là thời điểm Ethereum không còn tự hỏi liệu có nên đánh đổi bản chất chỉ để thu hút số đông nữa hay không. Câu trả lời là: không còn nữa.

Tầm nhìn:

• Node đầy đủ dễ vận hành trở lại (ZK-EVMs + Danh sách truy cập cấp khối)
• RPC có thể xác minh thay vì tin tưởng mù quáng (Helios light client)
• Thanh toán riêng tư với trải nghiệm người dùng như thanh toán công khai
• Ví vượt lên khỏi seedphrase dễ bị tổn thương (khôi phục xã hội)
• Giao diện dapp không thể bị ngăn chặn (lưu trữ trên IPFS)
• Xây dựng khối chống kiểm duyệt (FOCIL)

Sự thụt lùi: Hành trình đến hiện tại

Hạ tầng Ethereum ngày càng bị tập trung hóa, dù lớp nền tảng vẫn duy trì tính phi tập trung.

Các node từng thân thiện với laptop nay đòi hỏi lưu trữ trên 800 GB và đồng bộ liên tục 24 giờ. Dapp từ các trang HTML đơn giản đã biến thành hệ thống phía máy chủ đồ sộ, rò rỉ dữ liệu người dùng khắp nơi. Ví chuyển từ RPC do người dùng kiểm soát sang các nhà cung cấp được mã hóa cứng, theo dõi mọi hoạt động của bạn.

Đáng chú ý, hiện tại 80-90% khối Ethereum được sản xuất chỉ bởi 2 nhà xây dựng. Sự tập trung này khiến quyền đưa giao dịch vào khối nằm trong tay rất ít thực thể, và họ có thể kiểm duyệt bất kỳ điều gì.

Đây không phải là những sai sót, mà là các quyết định thực dụng trong quá trình mở rộng dưới giới hạn của Proof of Work.

Nhưng cái giá phải trả là rõ ràng: giả định về niềm tin len lỏi vào hệ thống “không cần tin cậy”, điểm lỗi đơn lẻ xuất hiện tràn lan, và người dùng đánh mất quyền tự chủ thực sự. Chúng ta đã phi tập trung hóa sổ cái, nhưng lại tập trung hóa lớp truy cập.

Tầm nhìn 2026: Bảy trụ cột

1. Node đầy đủ

Thực trạng hiện nay: lưu trữ trên 800 GB, đồng bộ 24 giờ, yêu cầu hoạt động liên tục. Hầu hết người dùng đã bỏ cuộc.

Block-Level Access Lists (BAL) thay đổi tận gốc vấn đề này. Hãy hình dung BAL như mục lục cho mỗi khối, giúp bạn biết trước chính xác trạng thái nào sẽ bị tác động. Máy tính của bạn tải trước mọi thứ song song trước khi thực thi. Giao dịch không xung đột được chạy đồng thời trên các lõi khác nhau. Phân tích cho thấy 60-80% giao dịch không trùng lặp.

Kết hợp với ZK-proof xác thực khối mà không cần thực thi lại toàn bộ, thời gian đồng bộ giảm mạnh và lưu trữ trở nên hợp lý. Việc vận hành node chuyển từ “chỉ dành cho công ty hạ tầng” trở lại “lãnh địa laptop cá nhân”.

2. Helios: Xác minh RPC của bạn

Hãy tưởng tượng cuộc tấn công này: bạn đang swap trên Uniswap. RPC độc hại hiển thị giá giả. Bạn ký nhận số token ít hơn đáng lẽ được nhận. RPC thực hiện tấn công sandwich và giữ lợi nhuận. Bạn không thể phát hiện ra.

Điều này chưa xảy ra với các nhà cung cấp lớn nhưng hoàn toàn khả thi về mặt kỹ thuật. Vấn đề là bạn đang đặt niềm tin vào người khác báo cáo trạng thái blockchain.

Helios giải quyết việc này chỉ trong 2 giây. Đây là light client theo dõi “sync committees” của validator (512 validator, chu kỳ khoảng 27 giờ). Nếu từ 2/3 trở lên ký tiêu đề khối, đó là khối chuẩn. Khi kiểm tra số dư, Helios yêu cầu bằng chứng Merkle từ RPC không tin cậy và xác minh cục bộ. RPC có thể từ chối trả lời nhưng không thể nói dối.

Chạy được ở mọi nơi: laptop, điện thoại, tiện ích trình duyệt. Dùng nó làm RPC cho MetaMask, mọi dapp trở nên không cần tin cậy mà không cần thay đổi gì khác.

Công nghệ này đã sẵn sàng, mã nguồn mở và dễ tích hợp.

3. ORAM & PIR: Truy vấn riêng tư

Mỗi truy vấn RPC đều tiết lộ hành vi của bạn, địa chỉ bạn theo dõi, giao thức bạn dùng, thời điểm sử dụng.

ORAM (Oblivious RAM) che giấu mẫu truy cập bằng cấu trúc cây. Máy chủ thấy bạn truy cập dữ liệu nhưng không biết dữ liệu nào. Signal messenger sử dụng công nghệ này, giúp giảm chi phí 100 lần (từ 500 máy chủ còn 6).

PIR (Private Information Retrieval) cho phép truy vấn cơ sở dữ liệu mà không tiết lộ nội dung truy vấn. Bạn gửi truy vấn đã mã hóa, máy chủ xử lý trên dữ liệu mã hóa, bạn giải mã kết quả. Kích thước phản hồi luôn cố định (~3 KB) bất kể quy mô cơ sở dữ liệu.

Các giải pháp thực tế đã xuất hiện:

• Oblivious Labs: kiểm tra số dư WBTC riêng tư
• sprl.it: phân giải ENS riêng tư
• QuietRPC: khám phá RPC riêng tư

Thách thức là trạng thái động: mã hóa lại 33 triệu phần tử mất 4-20 phút. Giải pháp là chụp nhanh định kỳ và xác thực on-chain. Với đa số trường hợp (kiểm tra số dư, điều kiện bỏ phiếu), độ trễ vài phút là chấp nhận được để đổi lấy quyền riêng tư.

4. Khôi phục xã hội: Vượt lên seedphrase

Các ví hiện tại buộc bạn chọn lựa khó khăn:

• Mất seedphrase → mất tất cả
• Bị đánh cắp seedphrase → mất tất cả
• Sao lưu đám mây → quyền tự chủ bị can thiệp

Khôi phục xã hội phân bổ lại niềm tin. Bạn có khóa ký hàng ngày cộng với các “người bảo hộ” (bạn bè, gia đình, thiết bị khác). Khôi phục cần 3 trên 5 người bảo hộ đồng ý. Khoảng thời gian khóa (48-72 giờ) ngăn chặn trộm cắp tức thì đồng thời cho phép khôi phục hợp lệ.

Làm rơi điện thoại xuống nước? Liên hệ người bảo hộ, họ duyệt khóa mới, thời gian khóa bắt đầu, bạn lấy lại quyền truy cập. Nếu ai đó đánh cắp khóa và thực hiện thao tác này, bạn có thể hủy trong thời gian khóa.

Bảo mật: kẻ tấn công cần đồng thời có được 3 trên 5 người bảo hộ. Bạn có vài ngày để phản ứng. Mỗi người bảo hộ chỉ có quyền hạn một phần. Không có cửa hậu từ công ty công nghệ.

Các ví như @ ready_co và @ Safe đã hỗ trợ tính năng này. Mục tiêu 2026: biến nó thành chuẩn mực với trải nghiệm người dùng ai cũng có thể tiếp cận.

5. Thanh toán riêng tư mặc định

Các công cụ bảo mật hiện có nhưng rất khó sử dụng: ứng dụng khác nhau, trải nghiệm kém, phí gas cao gấp 3-5 lần, hỗ trợ hạn chế. Hầu như không ai sử dụng.

Mục tiêu 2026: riêng tư = trải nghiệm công khai. Cùng một ví, cùng giao diện, chi phí tương đương. Quyền riêng tư chỉ là một tùy chọn, không phải đề tài nghiên cứu.

Công nghệ: zkSNARKs (chứng minh bạn có tiền mà không tiết lộ chi tiết), địa chỉ ẩn (mỗi giao dịch một địa chỉ dùng một lần), tích hợp Account Abstraction.

6. FOCIL: Quyền riêng tư chống kiểm duyệt

Thanh toán riêng tư sẽ trở nên vô nghĩa nếu các builder từ chối đưa vào khối. Khi 80-90% khối do 2 builder kiểm soát, kiểm duyệt trở nên dễ dàng.

FOCIL (Fork-Choice enforced Inclusion Lists) khiến kiểm duyệt không thể xảy ra:

Mỗi slot, 16 validator được chọn ngẫu nhiên xây dựng “danh sách đưa vào” (8 KB mỗi danh sách) từ các giao dịch trong mempool. Builder khối bắt buộc phải đưa các giao dịch này vào. Attester chỉ bỏ phiếu cho các khối đáp ứng danh sách này. Nếu không có phiếu, khối không thể trở thành khối chuẩn.

Lý do hiệu quả:

• Dựa trên hội đồng: chỉ cần 1 trong 16 validator trung thực
• Áp đặt bởi fork-choice: tích hợp vào cơ chế đồng thuận, không thể lách
• Cùng slot: không có độ trễ
• Ở bất kỳ đâu trong khối: builder tối ưu MEV nhưng không thể kiểm duyệt

Về quyền riêng tư: chỉ cần một validator đưa giao dịch riêng tư của bạn vào, nó bắt buộc phải nằm trong khối. Builder không thể kiểm duyệt mà không chịu mất tiền.

7. Dapp lưu trữ trên IPFS

Khi truy cập app.uniswap.org, bạn đang tải ứng dụng web từ máy chủ của họ. Nếu máy chủ sập, bạn bị khóa ngoài. Nếu bị hack dù chỉ một giây, giao diện độc hại có thể rút sạch ví của bạn. Nếu bị áp lực, họ có thể cung cấp giao diện khác nhau cho từng người dùng.

Giải pháp IPFS: lưu trữ giao diện bằng địa chỉ nội dung (xác định bằng hash, không phụ thuộc máy chủ). Ai cũng có thể phân phối nội dung. Thay đổi giao diện sẽ thay đổi hash. ENS ánh xạ tên thân thiện với hash.

Lợi ích: không có điểm lỗi đơn lẻ, không thể bị chiếm đoạt, chống kiểm duyệt, xác minh được.

Thách thức: cập nhật sẽ tạo hash mới. Giải pháp: bản ghi ENS trỏ đến hash mới nhất, tiến tới phi tập trung hóa quản trị qua DAO.

Tại sao điều này quan trọng

“Trong thế giới máy tính, không có kẻ thống trị tập trung. Không có điểm lỗi đơn lẻ. Chỉ có tình yêu.” - Vitalik

Nếu Ethereum chỉ là một nền tảng khác đòi hỏi phải tin vào các trung gian, vậy tại sao không dùng AWS?

Câu trả lời là Ethereum mang lại điều thực sự khác biệt: quyền sở hữu thực sự, không cần cấp phép, chống kiểm duyệt thực sự, quyền tự chủ cá nhân đích thực.

Nhưng tất cả những điều đó chỉ có ý nghĩa khi người dùng tiếp cận được. Một hệ thống phi tập trung về lý thuyết nhưng truy cập thông qua các điểm nghẽn tập trung chỉ là “màn kịch phi tập trung”.

Ý nghĩa then chốt:

• Thành công: Ethereum trở thành hạ tầng nền tảng cho internet mở, người dùng kiểm soát tài sản và dữ liệu, quyền riêng tư là mặc định
• Thất bại: Lớp truy cập bị kiểm soát bởi quy định, người dùng rời bỏ tiền điện tử để đến với CBDC minh bạch, giấc mơ cypherpunk tan biến

Một thập kỷ thực dụng đã chứng minh blockchain hoạt động. Giờ đây, chúng ta chứng minh blockchain hoạt động mà không từ bỏ nguyên tắc cốt lõi.

Kết luận

Không phải mọi thứ sẽ xuất hiện ngay ở bản phát hành tới. Xây dựng hệ thống không cần tin cậy với trải nghiệm người dùng tốt cần thời gian. Điều phối hàng trăm nhà phát triển còn lâu hơn nữa.

Tuy nhiên, cam kết là tuyệt đối. Mỗi quyết định đều được đánh giá dựa trên tiêu chí: liệu nó có gia tăng tính không cần tin cậy và quyền tự chủ cá nhân?

2026 là thời điểm chúng ta quyết định rằng phổ cập đại chúng với cái giá đánh đổi giá trị cốt lõi là không xứng đáng. Rằng “phi tập trung vừa đủ” là chưa đủ. Rằng người dùng xứng đáng hơn việc phải tin các nhà cung cấp hạ tầng để truy cập “mạng không cần tin cậy”.

Các thành phần kỹ thuật đang dần hoàn thiện. Helios đã cung cấp RPC có thể xác minh. ORAM/PIR chứng minh truy vấn riêng tư khả thi. Khôi phục xã hội đã được triển khai thực tế. FOCIL chống kiểm duyệt đã được đặc tả. Con đường đã rõ ràng.

Hãy để Ethereum xây dựng.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm:

1. Bài viết này được đăng lại từ [stacy_muur]. Mọi bản quyền thuộc về tác giả gốc [stacy_muur]. Nếu có ý kiến về việc đăng lại, vui lòng liên hệ đội ngũ Gate Learn, chúng tôi sẽ xử lý kịp thời.
2. Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Quan điểm và ý kiến trong bài viết này hoàn toàn thuộc về tác giả, không cấu thành bất kỳ lời khuyên đầu tư nào.
3. Bản dịch bài viết sang các ngôn ngữ khác do đội ngũ Gate Learn thực hiện. Nếu không có thông báo, nghiêm cấm sao chép, phân phối hoặc đạo văn các bài dịch này.